Woorden doen ertoe
Ik ben dyslectisch.
En wellicht juist daardoor speel ik vaker met taal dan gemiddeld. Want als beelddenker, wat veel dyslectici zijn, zijn woorden bij mij zelden neutraal. Ze schuren, verschuiven, betekenen nét iets anders dan op papier lijkt te staan. En dan heb ik het nog niet eens over de wijze waarop ze gezegd kunnen worden.
Woorden doen ertoe.
In wat ze zeggen en in wat ze doen.
Want woorden dragen betekenissen. Ze hebben of krijgen lading en ze bevatten oordelen, van “absoluut fout” tot “wonderbaarlijk uitmuntend”.
Die oordelen komen niet uit het niets. Ze komen voort uit degene die ze uitspreekt.
Want ieder mens heeft een eigen perspectief.
En het maakt niet uit of het nu gaat om leeruitkomsten, protocollen, functiebeschrijvingen of werkwijzen, die enige vorm van uniformiteit proberen te realiseren, alles wordt gekleurd door de bril die iemand opheeft.
En juist daar zit het spanningsveld.
Neem het verschil tussen gelijkwaardig en evenwaardig. Ze lijken bijna hetzelfde en meestal wordt gelijkwaardig gebruikt, echter in de praktijk maken ze een wereld van verschil.
Wanneer we spreken over gelijkwaardigheid in situaties waarin mensen afhankelijk zijn van inkomen, zorg of ondersteuning, suggereert het bijna alsof er geen machtsverschil is. Terwijl dat er wel degelijk is. De één beoordeelt, beslist en controleert. De ander moet aanvragen, uitleggen en verantwoorden.
Dat is voor mij geen gelijkwaardigheid, hoe mensgericht je het ook probeert aan te pakken. Het is een ongelijkwaardige verhouding, verpakt in geruststellende taal?
Daarom gebruik ik liever evenwaardig. Omdat dat woord meer erkent wat er is: verschil in positie, verschil in macht en tegelijkertijd zegt het woordt dat we als mens evenwaardig zijn. Los trouwens van het feit of men dat voelt of vind. Het woord bied dus ruimte en laat mensen even nadenken.
Die nuance doet ertoe.
Net als bij het woord inzetten. Op zichzelf neutraal, echter organisaties spreken vooral over het “inzetten van ervaringsdeskundigen”. Maar “inzetten van” impliceert sturing van bovenaf. Het biedt ruimte aan de ‘spreker’ om te kunnen en mogen bepalen hoe die inzet eruit moet zien.
Terwijl ervaringskennis juist vraagt om ruimte om je eigen kennis, kunde en vaardigheden waar het passend is in te zetten.
Niet: wij zetten jou in.
Maar: jij zet jouw ervaringskennis in.
Dat vraagt iets fundamenteels anders van organisaties. Niet alleen in houding, maar ook in inrichting. In het werkveld wordt dat onder andere benoemd als (her)kwartiermaken, zoals o.a. beschreven door Movisie: het voorbereiden van een context waarin andere vormen van kennis daadwerkelijk ruimte krijgen.
In de KEUSpraktijk betekent dat: samen nadenken over voorwaarden, ondersteuning en beloning. En ook: bereid zijn om je eigen taal — en daarmee je eigen aannames — ter discussie te stellen.
Want taal ordent.
En systemen houden van ordenen.
Dat zie je ook terug in woorden als menstruatiearmoede, energiearmoede en kinderarmoede. Op het eerste gezicht lijken het behulpzame woorden. Maar ze laten ook iets anders zien: hoe systemen fragmenteren.
Armoede wordt opgeknipt in deelproblemen, terwijl de werkelijkheid zich niet zo laat verdelen. Armoede raakt niet één domein. Het grijpt in op alles: wonen, gezondheid, onderwijs, energie, participatie.
Door er labels op te plakken, wordt het hanteerbaar voor systemen en de mensen die in de systemen werken. En zie je dat die mensen vaak het geheel uit het oog verliezen en daarmee de mens.
Dus vraag je niet alleen af: wat benoemen we?
Maar ook: waarom benoemen we het zo?
En vergroot je bewustzijn over: vanuit welk perspectief gebeurt dat?
Want veel manieren van verwoorden zeggen uiteindelijk meer over degene die de woorden kiest, het doel wat erachter steekt, dan over degene waar het woord over gaat.
Ook dat is ervaringskennis.
Door je ervaringen ook het vermogen om te zien hoe taal werkelijkheid vormt en soms vervormt.
Woorden zijn nooit onschuldig.
Ze legitimeren, verhullen, ordenen en sturen.
En precies daarom doen ze ertoe.
Quinta Ansem, voorzitter EAPN Nederland